Başkasının Hayatını Yönetme Hastalığı

Bazı insanlar kendi hayatlarını yaşamaktan çok, başkalarının hayatlarını düzenlemekle meşgul. Kimin ne zaman evleneceğinden hangi işi yapacağına, nasıl giyineceğinden kiminle birlikte olacağına kadar herkesin hayatı hakkında söyleyecek bir sözümüz var. Üstelik bunu çoğu zaman müdahale olarak görmüyoruz. “Senin iyiliğini düşünüyorum” diyerek başladığımız cümlelerin, karşımızdaki insanın hayatına ne kadar ağır bir yük bırakabileceğini fark etmiyoruz. Sanki herkes kendi hayatının sahibi değil de bizim onayımızı bekleyen bir hayatın içinde yaşıyor.

Başkasının hayatına karışmanın en tehlikeli tarafı, bunun çoğu zaman sevgi kılığında gelmesi. Aile içinde “Ben seni düşünüyorum”, arkadaşlıkta “Dost acı söyler”, iş hayatında “Ben senden daha tecrübeliyim” diyoruz. Oysa bir insanı uyarmakla onun yerine karar vermek arasında büyük bir fark var. Fikrini söylemek başka, karşındaki insanın o fikre uymasını beklemek başka. Biz çoğu zaman bu sınırı aşıyor, tavsiyeyi yavaş yavaş kontrole dönüştürüyoruz.

Günlük hayat bunun örnekleriyle dolu. Bir insan evlenmediğinde nedenini soruyor, evlendiğinde çocuk meselesini açıyoruz. Çocuk sahibi olduğunda ikincisini konuşuyoruz. İş değiştirenin kararını sorguluyor, aynı işte kalanın neden değişmediğini tartışıyoruz. Kilosu, kıyafeti, evi, arabası, kazancı, ilişkisi hatta yalnızlığı bile yorumlanabiliyor. Bir yetişkinin kendi hayatıyla ilgili verdiği karar, nedense çevresindeki herkesin değerlendirmesine açık bir konu hâline geliyor. İnsan bazen yaptığı seçimlerden çok, o seçimleri başkalarına açıklamak zorunda kalmaktan yoruluyor.

Peki neden başkasının hayatının nasıl olması gerektiğiyle bu kadar ilgileniyoruz? Çünkü farklı hayatlar bizi rahatsız edebiliyor. Birinin cesaret ettiği şeyi biz yıllardır ertelemiş olabiliriz. Birinin vazgeçebildiği bir şeyi biz hâlâ taşıyor olabiliriz. Bir insanın kendi istediği gibi yaşaması, bizim başkalarının beklentilerine göre verdiğimiz kararları hatırlatabilir. Bu yüzden bazen karşımızdaki insanı düzeltmeye çalışırken aslında kendi içimizdeki huzursuzluğu bastırıyoruz. Onun hayatını değiştirmek istiyoruz, çünkü onun seçimi bizim seçimlerimizi sorgulatıyor.

Bir başka alışkanlığımız da kendi hayatımızı başkalarına ölçü yapmak. “Ben senin yaşındayken…” diye başlayan cümleler bunun en tanıdık örneği. Fakat sen onun yaşında değilsin artık; o da sen değilsin. Her insanın hayatı farklı şartlarda şekilleniyor. Senin doğru dediğin yol, başka birinin hayatında aynı yere çıkmayabilir. Tecrübemizi paylaşmak kıymetlidir, fakat kendi yaşadıklarımızı başkasının hayatına yasa gibi koyduğumuz anda tecrübe olmaktan çıkar, baskıya dönüşür.

Sosyal medya ise bu alışkanlığımıza yeni ve sınırsız bir alan açtı. Artık yalnızca yakınımızdaki insanların değil, hiç tanımadığımız insanların hayatlarına da müdahale ediyoruz. Bir fotoğraf görüyor, birkaç saniyelik görüntü üzerinden bir insanın karakteri, ilişkisi, anneliği, babalığı, yaşam biçimi hakkında hüküm veriyoruz. Oysa gördüğümüz yalnızca bir an. Bilmediğimiz ise o insanın hikâyesinin tamamı. Buna rağmen karar vermekte hiç zorlanmıyoruz. Çünkü çağımızın en büyük yanılgılarından biri, bir şeyi görmekle onu bilmenin aynı şey olduğunu sanmak.

Oysa yetişkin ilişkilerinde belki de en çok ihtiyacımız olan şey sınır. Bir yakınımızın yanlış yaptığını düşünüyorsak uyarabiliriz. Bir arkadaşımızın zarar gördüğünü hissediyorsak yanında olabiliriz. Fakat sonunda kararın ona ait olduğunu kabul etmek zorundayız. Gerçek yakınlık, karşımızdaki insanın hayatını kontrol edebilmek değildir. Bazen gerçek sevgi, fikrimizi söyledikten sonra geri çekilip “Karar senin, ben yine yanındayım” diyebilmektir. Çünkü insanı sevmek, onun yerine yaşamak anlamına gelmez.

Daha da önemlisi, başkasının hayatına bu kadar müdahil olurken kendi hayatımızı ne kadar ihmal ettiğimize bakmalıyız. Başkasının evliliğindeki problemi konuşmak, kendi ilişkimizdeki eksikle yüzleşmekten kolaydır. Başkasının kararlarını eleştirmek, kendi seçimlerimizin hesabını vermekten kolaydır. Başkasının hatalarını görmek, aynaya bakmaktan kolaydır. Belki de bu yüzden bazı insanlar sürekli başkalarının hayatını düzenler. Çünkü kendi hayatına dönmek, insanın karşılaşabileceği en dürüst ve en zor yüzleşmedir.

Hepimizin hata yapma hakkı var. Yanlış insanı seçmek, yanlış işe girmek, bir karar verip sonra vazgeçmek, yeniden başlamak, hayatın ortasında yön değiştirmek de hayatın parçası. Bir insanı her hatadan korumaya çalışırken onun kendi deneyimini yaşama hakkını elinden almamalıyız. Çünkü bazı dersler anlatılarak değil, yaşanarak öğreniliyor. Bazen bir insanın ihtiyacı akıl değil, yalnızca yanında birinin olduğunu bilmektir.

Belki artık birbirimize daha az “Senin yerinde olsam…” demeliyiz. Çünkü hiç kimse bir başkasının yerinde değil. Onun geçmişini, korkularını, yaşadıklarını ve kimseye anlatmadığı mücadeleleri bilmiyoruz. Öyleyse kendi doğrularımızı başkasının hayatına zorla yerleştirmek yerine biraz durmayı, dinlemeyi ve gerektiğinde susmayı öğrenebiliriz. Çünkü sınır koymak soğukluk değildir; sınır bilmek, karşımızdaki insana duyduğumuz saygının en açık hâlidir.

Başkasının hayatını yönetmek kolaydır. Zor olan kendi hayatımızın sorumluluğunu almaktır. Zor olan kendi yanlışımıza bakmak, kendi korkumuzla yüzleşmek ve yıllardır ertelediğimiz değişimi gerçekleştirmektir. Belki de bu yüzden başkasının hayatına müdahale etmeden önce kendimize tek bir soru sormalıyız: “Ben gerçekten onun hayatını mı düşünüyorum, yoksa kendi doğrularımı mı yaşatmaya çalışıyorum?”

Çünkü herkesin hayatında yalnızca kendisine ait bir alan vardır. Oraya izinsiz girmek sevgi değildir, ilgi değildir, tecrübe değildir. Kontroldür. Ve belki de artık başkalarının hayatının direksiyonuna geçmekten vazgeçip kendi hayatımızın koltuğuna oturmanın zamanı gelmiştir. Çünkü insan, başkasının hayatını yönetirken kendi hayatının en önemli yıllarını fark etmeden kaçırabilir.