Akıl Sınırı, Kalp Usturlabı ve Hakikatin Arayışı

İnsanoğlunun hakikati arayışı, tarih boyunca aklın gözlemledikleri ile kalbin hissettikleri arasında mekik dokumuştur. 

Akıl; evrendeki muazzam çarkları, sarsılmaz yasaları ve mükemmel nizamı gördükçe Yaratıcı’nın izini sürmeye başlar. 

Nitekim Kur’an-ı Kerim pek çok ayette insana aklını kullanmayı, göklere ve yere bakıp ibret almayı öğütler:

"Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde aklını kullananlar için deliller vardır." Âl-i İmrân 190

Ancak akıl; tıpkı bir pusula gibi yolun yönünü gösterse de, o yolun lezzetini tatmaya ve varılacak makamın sırrına ermeye yetmez. 

Akıl kapıya kadar getirir, içeriye adım attıran ise kalptir. 

Kuru bir zihinsel çaba, Allah’ı  bir “bilgi nesnesi” kılmaktan öteye geçemez; oysa O !  

Sadece bilinecek bir kavram değil, sevilerek yaşanacak bir Varlık’tır.

Kur’an-ı Kerim kalbin bu idrak rolünü şöyle ifade eder: 
"Gerçekte gözler kör olmaz, fakat göğüslerdeki kalpler kör olur."  Hac 46 

Antony Flew’un İtirafından Kuşların Navigasyonuna ; Aklın sınırlarını zorlayan en çarpıcı örneklerden biri, 20. yüzyıl felsefesinin en büyük ateist fikir önderlerinden biri olan İngiliz felsefeci Antony Flew’un ömrünün son yıllarındaki dönüşüdür. 

Flew, 50 yıl boyunca ateizmin en güçlü argüman stoklarını oluşturmuş bir isimdi. 

Ancak doğadaki sapmasız yasaları, hücredeki bilgi kodlarını ve göçmen kuşların binlerce kilometrelik rotalarında şaşmadan ilerlemelerini sağlayan o mucizevi navigasyon sistemini inceledikçe durup düşünmek zorunda kaldı. Yaptığı deneyler ve gözlemler ona şunu gösterdi: Evrende tesadüfe yer bırakmayan sarsılmaz bir yasa, bir nizam ve bu yasayı deldirmeden işleten Akıllı bir Sanatkâr var. En sonunda kaleme aldığı "Yanılmışım Tanrı Varmış" (There is a God) eserinde Flew, aklın ulaştığı bu kaçınılmaz sonucu itiraf etti: 

“Aklın gösterdiği kanıtları takip etmek zorundaydım.” Antony Flew’un göçmen kuşların düzeninde gördüğü ve aklını teslim ettiği bu hakikat, Kur’an-ı Kerim’de asırlar öncesinden insanlığın tefekkürüne sunulmuştur:

"Gökyüzünde Allah’ın emrine boyun eğerek uçan kuşları görmüyorlar mı? Onları havada tutan ancak Allah’tır. Şüphesiz bunda inanan bir toplum için ibretler vardır."— Nahl 79

Düşünürlerin Sesi: Akıldan Aşk Derecesine Geçiş

Bu noktada Mevlana’nın “Aşk Tanrı'yı anlamanın usturlabıdır” sözü ile Antony Flew’un aklı arasındaki bağ tamamlanır. Nasıl ki astronom gökyüzünü bir metaller kümesi olmaktan çıkarıp yıldızların haritasını usturlap ile okuyorsa, insan da varlığın ve Yaratan’ın sırrını ancak aşk ve marifet kalburuyla okuyabilir. Bu yaklaşım İslam felsefesi ve tasavvuf geleneğinin en parlak zihinlerinde de vücut bulmuştur:

İmam Gazzâlî: Mantık ve felsefenin insanı bir yere kadar getirdiğini, fakat şüphelerden kurtarıp kalbi doyuran nihai hakikat ışığının ancak kalbe doğan ilahi nur ile (aşk ve zevk yoluyla) elde edileceğini savunur.  Gazzâlî’ye göre akıl, sarayın dış kapısını açan anahtardır; padişahın huzuruna kabul edilmek ise gönül gözünün açılmasıyla mümkündür.

İbn-i Arabî  "Benim dinim aşk dinidir" derken, kainatın yaratılış mayasının sevgi olduğunu söyler. Hakiki marifet, O’nun varlıktaki tecellilerini sevgi gözüyle seyretmekle gerçekleşir.

Fârâbî ve İbn-i Haldun: Fârâbî, felsefesinde erdemli şehri kurarken insanı en yüksek mutluluğa ulaştıran şeyin Faal Akıl ile bağ kurmak olduğunu söyler; tasavvuf bu bağı "Aşk" olarak adlandırır. İbn-i Haldun ise insanın ruhi derinliğinin ve tasavvufi idrakinin toplumsal ahlakın en yüksek mertebesi olduğunu ifade eder.

Türk Örf ve Adetlerinde Gönül Medeniyeti : Türk töresi ve geleneksel yaşam biçimi, İslam’ın bu ruhani derinliğiyle harmanlandığında adeta bir "gönül medeniyeti" doğmuştur. 

Türk kültüründe Tanrı Sevgisi, hayatın her alanına sirayet etmiş gündelik bir ahlaktır:

Yunus Emre ve Türkçe Hikmet: Türk bozkırlarında Anadolu’nun sesi olan Yunus Emre, Mevlana’nın usturlap dediği hakikati Türkçe’nin en duru haliyle söyler: "Gelin tanış olalım, işi kolay kılalım, Sevelim, sevilelim; dünya kimseye kalmaz."

Ahilik ve Horasan Erenleri: Türk örfünde aşk, sadece soyut bir duygu olarak kalmamış; Ahi Evran’ın Ahi teşkilatıyla işe, ahlaka, komşuluk ilişkilerine ve misafirperverliğe dökülmüştür. "Kapını açık tut, sofranı açık tut, kalbini açık tut" ilkesi, İlahi Aşk’ın insan ilişkilerindeki tecellisidir. Eski Türk töresindeki doğaya, toprağa ve canlıya saygı; İslam ile birleşerek "Yaratılanı sevdik, Yaratan'dan ötürü" anlayışına dönüşmüştür. Gökte uçan turnaya, dağdaki geyiğe, kapıya gelen misafire gösterilen hürmet, Türk örfünün bu felsefeyi hayatın merkezine koyma biçimidir.  

Kısacası; Antony Flew gibi bir felsefecinin modern bilim ve akıl yoluyla "Bu düzenin arkasında Akıllı bir İrade var" diyerek kabul ettiği yasa, aklın kapısıdır. Kur’an-ı Kerim bu kapıyı gökyüzündeki ve kuşlardaki delillerle işaret eder.

Mevlana ve Türk tasavvuf felsefesi ise, aklın ulaştığı bu ilahi düzeni kuru bir kabulden çıkarıp  "Aşk, Allahın'ın gizemlerinin (ya da Allah’ ı anlamanın) usturlabıdır" derken;  Özetle; Tanrı'nın varlığını, merhametini ve evrendeki ilahi düzeni entelektüel tartışmalarla veya kuru bir akılla değil, ancak kalpte hissettiren yüce bir sevgi ve tutku (aşk) vasıtasıyla idrak edebileceğimizi vurgulamıştır.

.Allah’ı anlamak;  O’nu zihinde bir denklem gibi çözmek değil, O’nun rahmetini, yarattığı her zerrede bir sevgi imzası olarak okuyabilmektir.