ABD’nin 2003 yılında Irak’ı işgaliyle başlayan savaş ve çatışmaların ardından ülkede yüz binlerce insan hayatını kaybetti. ABD ordusunun Irak’taki askeri varlığını 30 Eylül 2026 itibarıyla sona erdirmesiyle, 2003’te başlayan askeri müdahale ve sonrasındaki ABD varlığında 23 yılı aşkın dönem geride kaldı. Reuters, son ABD güçlerinin çekilmesinin 2003 işgaliyle başlayan askeri varlığı sona erdirdiğini bildirdi.
İşgal öncesinde ABD yönetimi tarafından Irak’ın kitle imha silahlarına sahip olduğu yönündeki iddialar müdahalenin temel gerekçeleri arasında gösterilmişti. İşgalin ardından ülkede uzun yıllar süren şiddet, isyanlar ve çatışmalar yaşandı.
Iraq Body Count: Sivil ölümler 200 bini aştı
Irak’taki şiddet kaynaklı sivil ölümleri belgeleyen bağımsız araştırma projesi Iraq Body Count (IBC), 2003’teki işgalden bu yana doğrudan şiddet sonucu hayatını kaybeden sivillerin sayısını 200 binin üzerinde gösteriyor.
IBC’nin güncel veri tabanında belgelenen sivil ölümler 200 bin 65 ile 226 bin 628 arasında veriliyor. Kuruluş, verilerini medya haberleri, hastane ve morg kayıtları, sivil toplum kuruluşları ile resmi kayıtları çapraz kontrol ederek oluşturuyor. IBC, muhariplerin de dahil edildiği toplam şiddet kaynaklı can kaybının ise yaklaşık 300 bin seviyesinde olduğunu belirtiyor.
Brown Üniversitesi’nin araştırması da yüz binlerce can kaybına işaret ediyor
ABD merkezli Brown Üniversitesi’nin Costs of War projesinde Irak savaşının insan maliyetine ilişkin farklı çalışmalar yayımlandı. 2023 yılında yayımlanan çalışmada, Irak ve Suriye savaşlarının 2003-2023 dönemindeki doğrudan ve dolaylı insani maliyetleri ele alındı. Araştırmaya göre Irak ve Suriye’de toplam 550 bin ila 580 bin kişi savaş nedeniyle hayatını kaybetti; araştırmacılar dolaylı nedenlerle meydana gelen ölümlerin ise bunun birkaç katına çıkmış olabileceğini belirtti.
Brown Üniversitesi’nin Irak savaşındaki sivil ölümlerine ilişkin çalışmaları da savaşın yalnızca doğrudan çatışmalarda meydana gelen can kayıplarıyla sınırlı bir bilanço oluşturmadığını ortaya koyuyor.
1,03 milyonluk ölüm tahmini de yapılmıştı
Irak savaşındaki can kaybına ilişkin daha yüksek tahminlerden biri ise İngiliz araştırma şirketi Opinion Research Business (ORB) tarafından ortaya konuldu. Şirketin 2008 yılında yayımladığı araştırmada, savaşın ilk dört buçuk yılında hayatını kaybeden Iraklıların sayısının yaklaşık 1,03 milyon olduğu öne sürüldü.
Araştırmada 2 bin 414 yetişkinle yüz yüze görüşmeler gerçekleştirildi. Katılımcıların yüzde 20’sinin yaşadıkları hanelerde çatışmalar nedeniyle en az bir kişinin hayatını kaybettiğini belirtmesinden hareketle, 1997 nüfus sayımında 4,05 milyon olarak belirlenen hane sayısı üzerinden toplam can kaybı hesaplandı.
Binlerce çocuk da hayatını kaybetti
Irak’taki savaşın çocuklar üzerindeki etkisi de uzun yıllar devam etti. Birleşmiş Milletler’in 2008’den 2022 yılı sonuna kadar olan döneme ilişkin verilerinde, Irak’ta 3 binden fazla çocuğun hayatını kaybettiği, 5 binden fazla çocuğun ise sakatlandığı belirtiliyor.
Bu veriler, 2003 yılındaki işgalin başlangıcı ile 2004-2007 yılları arasındaki savaşın en kanlı dönemini kapsamıyor. Bu nedenle söz konusu rakamlar Irak’taki toplam çocuk kaybının tamamını yansıtmıyor. IBC de kendi kayıtlarının dahi tüm sivil ölümleri kapsamayabileceğine dikkat ediyor; kuruluş, kayıt ve raporlama boşlukları nedeniyle gerçek sivil ölüm sayısının daha yüksek olabileceğini belirtiyor.
Savaşın bilançosu yalnızca çatışma ölümlerinden oluşmuyor
Irak savaşının insan maliyeti, doğrudan çatışmalarda hayatını kaybedenlerle sınırlı değil. Savaşın sağlık sistemi, altyapı, ekonomi, gıda güvenliği ve yaşam koşulları üzerindeki etkileri de dolaylı can kayıplarıyla ilişkilendiriliyor. Brown Üniversitesi’nin Costs of War projesi, savaşların sağlık hizmetlerinin ve altyapının tahrip olması, gıda güvensizliği, hastalıklar ve diğer etkiler üzerinden doğrudan çatışma ölümlerinin ötesinde kayıplara yol açtığını belirtiyor.
Bu nedenle Irak savaşının toplam insan kaybına ilişkin tek bir rakam bulunmuyor. Kullanılan yöntem, kapsanan dönem ve doğrudan ya da dolaylı ölümlerin hesaba katılıp katılmamasına göre tahminler önemli ölçüde değişiyor.
