Eskişehir'deki Bu Sokakların İsimleri Nereden Geliyor?
Eskişehir'deki sokak isimleri, şehrin günlük hayatında o kadar sık karşımıza çıkıyor ki çoğu zaman nereden geldiklerini düşünmüyoruz. Oysa bazıları bir kişinin hayatını bazıları Eskişehir'in kurtuluşunu bazıları ise artık tamamen değişmiş bir şehir düzenini anlatıyor.
Bugün “Doktorlar'a gidelim”, “Hamamyolu'ndan geçelim” ya da “Kızılcıklı'dan devam edelim” derken kullandığımız isimlerin arkasında birbirinden farklı hikâyeler bulunuyor. Üstelik bazı caddeler bugün kullandığımız adını almadan önce başka isimlerle biliniyordu.
Bu nedenle Eskişehir'deki sokak isimleri, aslında şehrin geçmişini okumak için küçük ama oldukça değerli ipuçları sunuyor.
Eskişehir'deki Sokak İsimleri Şehrin Geçmişinden Hangi Hikâyeleri Taşıyor?
Eskişehir'in bugün bildiğimiz caddeleri, geçmişte bugünkü hâllerinden oldukça farklıydı. Bazılarının adı yıllar içinde değişti bazıları ise halk arasında kazandığı isimle yaşamaya devam etti. Kimi isimler bir kişiyi, kimi önemli bir tarihi, kimi de artık şehirde izi pek kalmayan eski bir yaşam biçimini anlatıyor. Gelin, her gün kullandığımız bu yolların ardındaki hikâyelere biraz daha yakından bakalım.
Doktorlar Caddesi: Önce İstasyon, Sonra İsmet İnönü
Eskişehir'deki sokak isimleri arasında halkın kullandığı adla resmî adı birbirinden en fazla ayrılan yerlerden biri Doktorlar Caddesi.
Caddenin resmî adı İsmet İnönü Caddesi. “Doktorlar” adı ise burada bulunan çok sayıdaki doktor muayenehanesinden dolayı halk arasında zamanla yerleşmiş. Eskişehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü de caddenin asıl adının İsmet İnönü olduğunu ve bir dönem doktor ofislerinin çoğuna ev sahipliği yaptığı için “Doktorlar” olarak anılmaya başladığını belirtiyor.
Fakat Eskişehir'deki sokak isimleri açısından asıl ilginç ayrıntı bununla bitmiyor. ESTÜ Aktif'teki tarihî çalışmaya göre bugünkü İsmet İnönü Caddesi, 1973 yılına kadar İstasyon Caddesi olarak biliniyordu. İsmet İnönü'nün ölümünün ardından cadde 29 Aralık 1973'te İsmet İnönü Caddesi adını aldı. Halk ise bir süre eski ismi olan İstasyon Caddesi'ni kullanmaya devam etti.
Yani bugün tek bir cadde olarak bildiğimiz bu güzergâhın hafızasında aslında üç isim bulunuyor: İstasyon Caddesi, İsmet İnönü Caddesi ve halk arasında yaşayan Doktorlar.
İki Eylül Caddesi: Bir Şehrin Kurtuluş Tarihi
Eskişehir'deki sokak isimleri içinde doğrudan şehrin tarihindeki önemli bir güne gönderme yapan isimlerden biri İki Eylül Caddesi.
Eskişehir, 2 Eylül 1922'de Yunan işgalinden kurtuldu. Eskişehir Büyükşehir Belediyesi'nin şehir tarihine ilişkin bilgilerinde de Türk süvarilerinin 2 Eylül 1922'de Eskişehir'e girerek Yunan kuvvetlerini şehirden çıkardığı aktarılıyor.
İki Eylül Caddesi'nin adı da bu tarihten geliyor. Bu bağlantı farklı gezi ve şehir kaynaklarında da açıkça belirtiliyor.
Ancak caddenin geçmişine bakıldığında isim hikâyesi biraz daha ilginç hâle geliyor. ESTÜ Aktif'in eski fotoğraflara dayanan çalışmalarında bugünkü 2 Eylül güzergâhının geçmişte Arifiye Caddesi olarak geçtiği, bazı dönemlerde ise Adliye Caddesi adıyla anıldığı aktarılıyor.
Kızılcıklı Mahmut Pehlivan Caddesi: Bir Pehlivanın Şehirdeki İzleri
Eskişehir cadde isimleri arasında en uzun ve en dikkat çekici adlardan biri Kızılcıklı Mahmut Pehlivan Caddesi.
İsmini gerçekten yaşamış bir güreşçiden alıyor. Sultan Abdülhamid döneminin son başpehlivanlarından Kızılcıklı Mahmut Pehlivan, Romanya'nın Dobruca bölgesindeki Kızılcık adlı kasabada dünyaya geldi. Ailesiyle birlikte Eskişehir'e göç eden pehlivan, Kırkpınar yağlı güreşlerinin unutulmaz isimleri arasında yer aldı ve 1931'de hayatını kaybetti.
Eskişehir'de ona duyulan saygı, isminin şehrin önemli caddelerinden birinde yaşatılmasını sağladı. Üstelik hikâye sadece caddeyle sınırlı değil; “Kızılcıklı” adı Eskişehirspor'un taraftar grubunun isminde de yaşamaya devam ediyor.
Cadde geçmişte farklı bir isimle de anılmış. Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre dönemin modern görünümü nedeniyle TRT'de yayımlanan “Flamingo Yolu” dizisine benzetilmiş ve halk arasında bir dönem Flamingo Yolu olarak adlandırılmış.
Bu yüzden Eskişehir'deki sokak isimleri arasında Kızılcıklı, hem bir sporcu hikâyesini hem de şehrin yakın geçmişindeki popüler kültürü aynı yerde buluşturuyor.
Hamamyolu: Adından Önce Yunak Caddesi
Bugün Eskişehir'in en hareketli yaya bölgelerinden biri olan Hamamyolu'nun geçmişi, isminden de anlaşılabileceği gibi şehrin hamam kültürüyle yakından ilişkili.
Fakat Eskişehir'deki sokak isimleri açısından burada önemli bir ayrıntı daha var. Hamamyolu'nun eski adı Yunak Caddesi'ydi. Eskişehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, caddenin geçmişte Yunak Caddesi olarak adlandırıldığını açıkça belirtiyor.
Bölgeden Akarbaşı Deresi de geçiyordu. Dere, Akarbaşı'ndaki değirmenden aldığı suyu Hamamyolu boyunca taşıyor ve daha sonra Porsuk'a ulaşıyordu. Cadde üzerinde geçmişte söğüt ağaçları, köprüler ve dükkânların bulunduğu daha farklı bir şehir manzarası vardı.
Bugün Hamamyolu'na baktığımızda bu eski görüntüden geriye çok az şey kalmış durumda. Ancak Eskişehir'deki sokak isimleri, değişen şehir dokusunun içinde geçmişten kalan bazı izleri hâlâ koruyor.
Deliklitaş Caddesi: İsmin Arkasında Eski Bir Su Yolu Var
Deliklitaş, Eskişehir'deki sokak isimleri arasında belki de en şaşırtıcı hikâyelerden birine sahip.
Çünkü ismin geçmişte bölgeden geçen su yoluyla bağlantılı olduğu belirtiliyor. Eskişehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün verdiği bilgiye göre Akarbaşı Deresi'nin bir kolu Deliklitaş Caddesi yönüne gidiyordu. Bu su yolu cadde boyunca ilerliyor, Yediler bölgesinde yolun altından geçiyor ve caddenin girişinde yeniden kanaldan çıkıyordu. Bu nedenle caddeye Deliklitaş denildiği aktarılıyor.
Bugün yoğun yapılaşmanın arasında böyle bir su yolunu hayal etmek oldukça güç. Ancak caddenin adı, Eskişehir'in geçmişteki doğal ve kentsel yapısından bir parçayı bugüne taşıyor.
Daha da ilginci, Deliklitaş'ın hikâyesi Hamamyolu'ndan bağımsız değil. Aynı eski su sisteminin iki farklı caddeyle ilişkili olması, şehrin geçmişte bugünkünden çok farklı bir düzene sahip olduğunu gösteriyor.
Muttalip Caddesi: Bir Zamanlar Şehrin Dışına Giden Yoldu
Muttalip Caddesi'nin hikâyesi ise Eskişehir'deki sokak isimlerinin şehrin büyümesini nasıl anlattığını gösteriyor.
ESTÜ Aktif'in eski Eskişehir fotoğraflarına ilişkin çalışmasında, Muttalip Mahallesi'nin geçmişte şehir merkezine uzak sayılabilecek bir köy olduğu belirtiliyor. Sarıcakaya'ya giden yol da Muttalip Caddesi olarak biliniyordu.
Bugün ise Muttalip bölgesi şehir yaşamının içinde. Bir zamanlar merkezin dışında kalan bir yerleşime ulaşmak için kullanılan yol, zamanla büyüyen Eskişehir'in içinde kaldı ve adını korudu.
Bu açıdan Muttalip Caddesi, Eskişehir'in tarihi açısından sadece bir cadde hikâyesi değil; kentin nasıl genişlediğini gösteren bir örnek.
Asarcıklı Caddesi: Şehre İçme Suyu Getiren Belediye Başkanı
Eskişehir cadde isimleri arasında hikâyesi belki de en az bilinenlerden biri Asarcıklı Caddesi.
Caddenin adı, Osmanlı döneminin sonları ile Cumhuriyet'in ilk yıllarına uzanan dönemde Eskişehir'in ilk belediye başkanlarından biri olarak tanıtılan Asarcıklı Ali Efendi'den geliyor.
Beylerbeyi Konağı Niyazi Çapa Müzesi'ndeki tarih anlatımına göre Ali Efendi, gençlik yıllarında Asarcık, yani Hisarcık köyünden Eskişehir'e gelerek Odunpazarı'na yerleşti. Şehirde önemli hizmetlerde bulunan Ali Efendi'nin en dikkat çekici çalışmalarından biri ise Kalabak suyundan önce Eskişehir'e getirilen ilk içme suyu olarak anlatılan Sarısungur suyunu şehre ulaştırmasıydı. 1900 yılında Sarısungur Suyu'nun Odunpazarı'na pişmiş toprak künklerle getirildiği belirtiliyor.
Caddenin adıyla ilgili daha da güzel bir ayrıntı var. Aynı kaynak, Ali Efendi'nin mütevazı kişiliği nedeniyle caddede kendi adının kullanılmasını istemediğini, bu nedenle “Ali Efendi Caddesi” yerine yalnızca “Asarcıklı Caddesi” adının tercih edildiğini aktarıyor.
Bugün Asarcıklı Caddesi'nden geçenlerin çoğu belki de bu hikâyeyi bilmiyor. Oysa Eskişehir'deki sokak isimleri, bazen şehrin gelişimine katkı sağlayan insanların adını sessizce yaşatmaya devam ediyor.
Eskişehir'in caddelerine biraz daha dikkatli baktığımızda aslında bir şehir haritasından fazlasını görüyoruz. Eskişehir'deki sokak isimleri; kurtuluş günlerini, eski ulaşım yollarını, su kanallarını, unutulmuş şehir alışkanlıklarını ve Eskişehir'e hizmet etmiş insanları bugüne taşıyor.
Bazı isimler değişmiş, bazıları halkın dilinde resmî adının önüne geçmiş, bazıları ise yıllar içinde şehrin büyümesiyle bambaşka bir çevrenin ortasında kalmış. Bu nedenle Eskişehir cadde isimleri, yalnızca adres tarif etmek için kullanılan kelimeler değil; Eskişehir'in tarihini günlük hayatın içinde yaşatan küçük şehir arşivleri olarak da görülebilir.
